سلوك عرفانى در دوره مدرن(بخش دوّم)

گفتگو با جناب آقاى حاج دكتر نورعلى تابنده (مجذوب‏عليشاه) ***

14 ـ چقدر مشكلات و معضلات اقتصادى و اجتماعى مى‏تواند دخالت داشته باشد در عدم دائم‏الذكر بودن؟ يعنى اگر اگر كسى نيّتش اين باشد كه حتّى در كارهاى ظاهرى‏اش مثل سر كلاس درس رفتن، خدا را درنظر داشته باشد، آيا اين مى‏تواند ذكر باشد؟ آيا اگر كارهاى دنيايى را به نيّت خدايى انجام دهيم مى‏توانيم اسمش را ذكر بگذاريم؟

بله، اين عبادت و ذكر است براى اينكه هر كارى كه براى خدا مى‏كند به ياد خدا است منتها نه ذكر به‏معناى خاصّ آن. او در آن‏صورت هر كارى كه بكند ياد خداست.

15 ـ پس مى‏توانيم بگوييم آن دستور سلوكى كه داده مى‏شود، درواقع تمرينى است براى اينكه سالك در همه‏حال به ياد خدا باشد ولى آن وضعيّت در حالت عادى ممكن نيست امّا مى‏تواند مثل تمرين مقدّماتى باشد كه به يك ورزشكار مى‏دهند تا آن ورزش خاص را انجام دهد.

آن دستور سلوكى مثل تمرين و ورزشى است كه يك ورزشكار انجام مى‏دهد ولى آن تمرين هدف نيست، بلكه ورزش و تمرين مى‏كند كه عضلاتش قوى شود تا مثلاً بتواند بدود، پس صرفا قوى شدن عضلات هدف نيست امّا اگر عضلات قوى شود به چه درد مى‏خورد؟ براى اينكه بتواند بدود. دستوراتى هم كه به سالك مى‏دهند براى اين است كه عضلاتش قوى شود و بدود تا به مقصد رسد.

1 ـ جناب‏عالى در برخى از اعلاميه‏هايتان و اصولاً در ميان بياناتتان مسأله‏اى را طرح كرده‏ايد به‏نام عقل ايمانى، اين عقل ايمانى به‏نحوى كه طرح فرموده‏ايد و تبعيّت از آن را همراه با شريعت و طريقت آورده‏ايد، الآن مسأله مهمى است براى اينكه معمولاً به‏خصوص در اين چند دهه اخير، گفته مى‏شود كه فقرا از منظر معرفت و عقل چون نسبت به راهنما و بزرگ‏شان تسليم محض هستند بنابراين عقل در اينجا تعطيل مى‏شود و باتوجّه به اينكه عقل خصوصا در زندگى مدرن بسيار منشأ اثر است، چه‏كار بايد كرد يعنى واقعا بايد آن عقل را تعطيل كرد؟ آيا اين عقل مى‏تواند همان عقلى باشد كه جناب‏عالى آن را عقل ايمانى ناميده‏ايد يا اصلاً اگر زمانى اين دو عقل مقابل هم قرار گرفتند چه‏كار بايد كرد؟ يعنى اگر يك موقع آن عقل غيرايمانى يك‏طور بگويد و عقل ايمانى طور ديگرى بگويد، اوّلاً از كجا تشخيص داده بشود كه اين عقل، عقل ايمانى است و آن عقل، ايمانى نيست.  اينها مسائلى بود كه به‏خصوص در اوضاع و احوال كنونى راجع به آن خيلى بحث مى‏شود و حضرت‏عالى هم چند بار به انحاء مختلف درباره آن سخن گفته‏ايد حالا اگر ممكن است توضيح بيشتر بفرماييد.

تفاوت انسان با حيوان براساس تعريف قديمى و مرسومش اين است كه انسان عقل دارد، حيوانِ ناطق است ولى حيوانْ عاقل نيست، البتّه اخيرا بعضى‏ها گفته‏اند كه حيوان هم عاقل است. ولى به هر حال انسان با حيوان اين فرق را دارد، بنابراين آن عقلى بايد قاعدتا موردنظرمان باشد كه مشخِّص و فصل خطاب بين انسان و حيوان است. تجسّم عينى اين دو عقل، در تاريخ به‏خصوص براى ما فقرا و شيعيان، على(ع) و معاويه است. على عاقل بود و معاويه را هم عاقل مى‏گفتند و حتّى معاويه را مى‏گفتند از اعقل عقلاى زمان است؛ يعنى عقلاى عرب هشت يا هفت نفر بودند كه يكى از آنها معاويه بود. على مى‏گفت من هم حيله‏هاى معاويه را بلدم ولى ايمان من نمى‏گذارد كه آنها را انجام دهم. يعنى عقل ايمانىِ على اجازه نمى‏داد كه كارهاى خلاف معاويه را انجام دهد پس آن عقلى كه نگذارد كار خلاف را بكنيم ولو بتوانيم آن را انجام دهيم، آن عقل، عقل ايمانى است.